Τρέξε, τρέξε, μικρούλι…

Πέγκυ Παπακώστα

Από την ταινία επιστημονικής φαντασίας της Walt Disney-Pixar "wall-e". Οι άνθρωποι εγκατέλειψαν τη μολυσμένη γη και όλη τη δημιουργική τους περιέργεια επιβιώνοντας στο διαστημικό σταθμό "Axiom" με ρομπότ-υπηρέτες που διασφάλιζαν την καλοζωία τους.

Το 2004, η Ελλάδα πήρε θέση στην εκκίνηση της ιστορίας. Και θέση καλή. Δεν είχαμε μόνο μπει στο euro, αλλά και είχαμε πάρει και το Euro.  Δεν είχαμε μόνο ανακαλύψει τους Ολυμπιακούς, αλλά και τους διοργανώσαμε. Οι προκριματικοί μας κατέταξαν στους πολλά υποσχόμενους. Μετά από 7 χρόνια φαγούρας (ή ξυσίματος υποστηρίζουν πολλοί), ο υπέρβαρος δρομέας μας σερνόμενος και ασθμαίνοντας, κοιτάει με κιάλια και απορία τους πισινούς των υπολοίπων. Που πάνε;

Αν εξαιρέσουμε τον Απόστολο Ιωάννη, τον Νοστράδαμο, τους αστρολόγους και κάποιους ακόμη, λίγοι τολμούν να πουν ότι μπορούν να προβλέψουν το μέλλον. Τουλάχιστον χωρίς να προκαλέσουν γέλια. Όμως μπορούμε να κοιτάξουμε στο παρελθόν και να δούμε τι έγινε τα προηγούμενα χρόνια για να μυρίσουμε το μέλλον. Υπάρχουν παγκόσμιες τάσεις, που παρόλα τα πισωγυρίσματα, είναι διακριτές:

1.       Μικτή Οικονομία. Μετά από ένα ψυχρό, ελαφρά ελιτίστικο κι λίγο αδιάφορο αγώνα πάλης (που βλέπει το παγκράτιο και γελά) τον Ψυχρό Πόλεμο, που κράτησε καμια 50ρια χρόνια, ο σοσιαλισμός κατέρρευσε. Σχεδόν παντού. Και ο καπιταλισμός βιάστηκε να θριαμβεύσει. Σχεδόν παντού. Όμως αυτά είναι σαν την τραμπάλα, όταν ο ένας πέφτει, ο άλλος μένει κολλημένος στο χώμα. Έτσι, ο καπιταλισμός βαρέθηκε και σταμάτησε να παίζει. Τι νόημα έχει το παιχνίδι ή και η ζωή πια; Ο καπιταλισμός σε κατάθλιψη. Ο καπιταλισμός σε κρίση. Κι όμως δεν είναι ακριβώς έτσι. Ο καπιταλισμός έχει με το μέρος του ένα κομμάτι της αλήθειας: η ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής με σκοπό το κέρδος έδινε κίνητρο στον άνθρωπο να μη σταματά να σκέφτεται. Να είναι δημιουργικά περίεργος. Ο σοσιαλισμός έχει με το μέρος του ένα άλλο κομμάτι της αλήθειας: η συμμετοχή του κράτους στην ιδιοκτησία των παραγωγικών μέσων (ή η από κοινού ιδιοκτησία) με στόχο την αναδιανομή των κερδών βάσει κοινωνικών αναγκών βοηθούσε όλους τους ανθρώπους να ζουν αξιοπρεπώς. Διασφαλίζει την καλοζωία του συνόλου. Αυτές οι αλήθειες κάνουν τους καθαρούς πολέμιους και υποστηρικτές των δύο αυτών εκ διαμέτρου αντίθετων οικονομικών θεωριών να ανατριχιάζουν. Όμως οι περισσότεροι άνθρωποι τις έχουν αποδεχθεί και μάλιστα καιρό τώρα. Συνειδητά ή μη. Απόδειξη είναι ότι τα περισσότερα εφαρμοζόμενα συστήματα ήταν και είναι ήδη υβριδικά και εν αναμονή της σωστής δοσολογίας.

2.       Διαφοροποιημένη Κοινωνία. Μια διαφοροποιημένη κοινωνία θα μπορούσε να είναι ένα πλαίσιο κοινωνικής λειτουργίας στο οποίο νιώθουν άνετα να ζουν, να εργάζονται και να αποφασίζουν όλοι (ή σχεδόν όλοι). Με δυο λέξεις είναι η εμπέδωση της ισότητας των δύο φύλων και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων μαζί, αλλά και κάτι ακόμη. Είναι η δημοκρατία (η ισχύς της πλειοψηφίας) + το κράτος δικαίου (η ισχύς της μειοψηφίας) + συνδημιουργία της κοινωνίας. Υπάρχει μια σαφής διαχρονική τάση ενδυνάμωσης της θέσης της γυναίκας, αλλά και κατάκτησης δικαιωμάτων κοινωνικών ομάδων, που παραδοσιακά δεν ήταν ισχυρές. Ομάδες που διαφοροποιούνταν βάσει πλούτου, κοινωνικής θέσης, εθνικότητας, σεξουαλικών επιλογών, θρησκείας, ηλικίας, αναπηρίας. Ομάδες που ένιωθαν λιγότερο ευτυχισμένοι τηρώντας κανόνες που καταπίεζαν τους ίδιους και επιβάλλονταν από άλλους. Η διαφοροποίηση της κοινωνίας σημαίνει μεγαλύτερο κατακερματισμό ή ανακατανομή της ισχύος μεταξύ παραδοσιακά δυνατών και παραδοσιακά αδυνάμων, ώστε νέοι κανόνες να δημιουργήσουν ένα πλαίσιο κοινωνικής λειτουργίας πιο άνετο για όλους (ή σχεδόν όλους). Ένα ακόμη δυναμωτικό της καλοζωίας όλο και πιο πολλών.

3.       Δυτικοποίηση. Ενώ η φορά της γης είναι να γυρίζει στον άξονά της από δυτικά προς ανατολικά, ο Δυτικός πολιτισμός διαχρονικά απλώνεται από ανατολικά προς δυτικά. Ας υποθέσουμε ότι ο Δυτικός πολιτισμός γεννήθηκε στα παράλια της Μικράς Ασίας με τους Ίωνες, τους Αχαιούς και τους Δωριείς. Ταξίδεψαν δυτικά μέσα από το Αιγαίο ή και από πάνω μέσω της Θράκης και εγκαταστάθηκαν στον Ελλαδικό χώρο δημιουργώντας την κοιτίδα του δυτικού πολιτισμού. Μετά από μια σειρά κοσμοϊστορικών επιτυχιών από την πολιτική μέχρι τις επιστήμες και τη γαστρονομία, ο πολιτισμός πολύ γρήγορα μετακόμισε πιο δυτικά, στη Ρώμη. Σιγά-σιγά εξαπλώθηκε στην Ευρώπη και προχωρώντας όλο και πιο δυτικά έφτασε στην Αγγλία, πέρασε τον Ατλαντικό και εγκαθιδρύθηκε στην Αμερική. Στις ΗΠΑ, ο αγώνας προς τη Δύση κράτησε λίγους αιώνες και περνώντας τον Ειρηνικό έφτασε στην Ιαπωνία. Τώρα ο δυτικός πολιτισμός φαίνεται να έχει εξαπλωθεί σε πολλές χώρες της Ασίας και με ασφάλεια προχωρά πιο δυτικά προς την Κίνα και την Ινδία. Ο δυτικός πολιτισμός εξελίσσεται αφομοιώνοντας συνεχώς νέα στοιχεία (όπως έκανε με τον Χριστιανισμό). Χωρίς να είναι ομοιογενής ή σταθερός, ακολουθεί μια συγκεκριμένη πορεία. Έχει ιστορία που μπορείς να αφηγηθείς. Έχει γεωγραφία που βλέπεις. Υπάρχει πολιτικό σύστημα (κατά κύριο λόγο η δημοκρατία) που υπερισχύει. Υπάρχουν κοινωνικά ρεύματα που διαχρονικά επιβάλλονται (κατά κύριο λόγο πιο φιλελεύθερα). Ο δυτικός πολιτισμός έχει μουσική, τέχνη, λογοτεχνία, αρχιτεκτονική, αθλήματα, τεχνολογία δηλαδή βιώματα, πάνω-κάτω, κοινά για τους λαούς του.

4.       Βιωσιμότητα. Είναι όλη αυτή η τάση που έχει να κάνει με το περιβάλλον, την προστασία του, την οικολογία, τους φυσικούς πόρους και την ανάπτυξη. Ήρθε σε απάντηση του παγκόσμιου πληθυσμιακού μπουμ σε συνδυασμό με τη σταθερή μείωση των φυσικών πόρων που τροφοδοτούσαν την ανάπτυξη και την καταστροφή της ποιότητας του οικοσυστήματος που προκαλούσε η εκβιομηχάνιση. Έχει να κάνει με το ανθρώπινο ένστικτο της αυτοσυντήρησης πάνω στον «τρίτο βράχο από τον ήλιο» δηλαδή τον πλανήτη γη. Μια σαφώς υγιής τάση που θα έπρεπε να έχει να κάνει με ανακάλυψη εναλλακτικών πόρων και μέσων παραγωγής με στόχο την αμείωτη ανάπτυξη παντού. Για να το κάνω λιανά, βιώσιμη ανάπτυξη δε σημαίνει φυτεύω δέντρα, ούτε φυσικά σημαίνει εγκατάσταση εισαγόμενων ανεμογεννητριών.

5.       Παγκοσμιοποίηση. Μέσα σε αυτή την πολυδιαφημισμένη, πολυδυσφημισμένη παγκοσμιοποίηση χωράνε τ α   π ά ν τ α. Όλες οι τάσεις είναι διαδραστικές αλλά η παγκοσμιοποίηση εμπεριέχει:

          i.            Οικονομία (ελεύθερη αγορά ή το δίκαιο του ισχυρού;),

          ii.            Κοινωνία (ελευθερία και σεβασμός ή αναρχία και απολυταρχία;),

          iii.            Πολιτισμό (σύνθεση των πολιτισμών ή επιβολή του δυτικού τρόπου ζωής;),

          iv.            Τεχνολογία (στην υπηρεσία του ανθρώπου ή ο άνθρωπος υπηρέτης της τεχνολογίας;),

          v.            Πολιτική (αμεσότερη δημοκρατία ή έλεγχος των μαζών;),

Κάποιοι λένε ότι όλα αυτά δε γίνονται μαζί. Κι όμως τα σημάδια είναι καθαρά. Όλες αυτές οι τάσεις είναι παγκόσμιες και παράλληλες. Και έχουν να κάνουν με το πρωταρχικό ένστικτο της ζωής για επιβίωση. Ο άνθρωπος διαπίστωσε ότι η διαιώνιση εκτός από πολλαπλασιασμό, θέλει και ευφυΐα. Διαπίστωσε ότι μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα συνέχισης της ζωής προσπαθώντας να δημιουργήσει ένα διαχρονικό πλέγμα συσσώρευσης της εμπειρίας. Εφηύρε τον πολιτισμό και την πρόοδο. Οι άνθρωποι σε μια ισορροπία καλοζωίας και δημιουργικής περιέργειας φαίνεται να είναι ικανοί να εφευρίσκουν τρόπους, που τραβούν το άρμα του πολιτισμού ένα «τσικ» πιο μακριά από τα σενάρια του αφανισμού.

Το επόμενο βήμα είναι δύσκολο και χρονοβόρο. Θα χρειαστεί να στρατολογηθούν όλες οι ανθρώπινες δυνάμεις, εμπειρία, γνώσεις. Παγκοσμίως. Για ποιο σκοπό; Ένας πολύ σημαντικός λόγος είναι η τεράστια μάζα της σύγχρονης πληροφορίας. Σε όλους τους τομείς. Όπως αποδείχθηκε στην περίπτωση της αναγνώρισης του ιού SARS, χρειάστηκε να συνεργαστούν πάρα πολλά επιστημονικά κέντρα και επιστήμονες για να βρουν σε μικρό χρονικό διάστημα τον ιό. Η εξειδίκευση πλέον είναι σημαντική, απαραίτητη και εκτεταμένη γιατί οι πληροφορίες είναι πάρα πολλές. Γι΄αυτό ενώ η αποκέντρωση της πληροφορίας είναι ενδεδειγμένη, η συγκέντρωση των διαφορετικών πληροφοριών ανεβάζει τα ανθρώπινα επιτεύγματα στο επόμενο σκαλί. Ίσως λοιπόν το επόμενο εξελικτικό βήμα να είναι μια συνδεδεμένη παγκόσμια κοινωνία όσο γίνεται πιο ελεύθερων και δημιουργικά περίεργων ανθρώπων, που ζουν σχετικά καλά στην υπηρεσία της διαιώνισης και της προόδου.

Η Ελλάδα είναι αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της εξέλιξης όχι επειδή της το χρωστάνε ή επειδή το αξίζει, αλλά επειδή το επιλέγει. Αν το επιλέξει. Αλλιώς (ναι, είναι αλήθεια) η διαιώνιση του είδους και η πρόοδος μπορούν να προχωρήσούν και χωρίς την Ελλάδα (ξέρω, σοκαριστικό!). Kalo mas kouragio!

Το επόμενο βήμα είναι δύσκολο και χρονοβόρο. Θα χρειαστεί να στρατολογηθούν όλες οι ανθρώπινες δυνάμεις, εμπειρία, γνώσεις. Παγκοσμίως. Για ποιο σκοπό; Ένας πολύ σημαντικός λόγος είναι η τεράστια μάζα της σύγχρονης πληροφορίας. Σε όλους τους τομείς. Όπως αποδείχθηκε στην περίπτωση της αναγνώρισης του ιού SARS, χρειάστηκε να συνεργαστούν πάρα πολλά επιστημονικά κέντρα και επιστήμονες για να βρουν σε μικρό χρονικό διάστημα τον ιό. Η εξειδίκευση πλέον είναι σημαντική, απαραίτητη και εκτεταμένη γιατί οι πληροφορίες είναι πάρα πολλές. Γι΄αυτό ενώ η αποκέντρωση της πληροφορίας είναι ενδεδειγμένη, η συγκέντρωση των διαφορετικών πληροφοριών ανεβάζει τα ανθρώπινα επιτεύγματα στο επόμενο σκαλί. Ίσως λοιπόν το επόμενο εξελικτικό βήμα να είναι μια συνδεδεμένη παγκόσμια κοινωνία όσο γίνεται πιο ελεύθερων και δημιουργικά περίεργων ανθρώπων, που ζουν σχετικά καλά στην υπηρεσία της διαιώνισης και της προόδου. 

Η Ελλάδα είναι αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της εξέλιξης όχι επειδή της το χρωστάνε ή επειδή το αξίζει, αλλά επειδή το επιλέγει. Αν το επιλέξει. Αλλιώς (ναι, είναι αλήθεια) η διαιώνιση του είδους και η πρόοδος μπορούν να προχωρήσούν και χωρίς την Ελλάδα (ξέρω, σοκαριστικό!). Kalo mas kouragio!